Η πρόσκληση του κέντρου ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ
Στις 08/12/2021 μετά από πρόσκληση του κέντρου Διεπιστημονικής και Ερευνητικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ.), είχα την χαρά να δώσω μια ομιλία σχετικά με το άγχος, όπως αυτό προσεγγίστηκε από την πρώιμη και ύστερη ψυχαναλυτική σκέψη.
Η ομιλία απευθυνόταν σε ψυχολόγους, ψυχιάτρους και συμβούλους ψυχικής υγείας. Το θέμα προσεγγίστηκε ιστοριογραφικά, δηλαδή μέσα από τον τρόπο που το επεξεργάστηκε ο Φρόυντ σε κάθε φάση της εξέλιξης της σκέψης του. Η εντατική ενασχόληση του με αυτό το θέμα δεν ήταν καθόλου τυχαία, αφού το άγχος ήταν το πιο συχνό ψυχολογικό σύμπτωμα που παρουσίαζαν οι ασθενείς του, άρα και το πιο επίμονο πρόβλημα προς επίλυση.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συνέδριο 1911. Ανάμεσα σε άλλους, στο κέντρο ο Σίγκμουντ Φρόυντ, δεξιά του ο Σάντορ Φερέντζι, αριστερά του ο Κάρλ Γιούνγκ
Αγχώδης νεύρωση και ψυχικό τραύμα
Το 1985 δύο νευρολόγοι – ψυχοθεραπευτές, ο Σίγκμουντ Φρόιντ(Sigmund Freud) και ο Τζόζεφ Μπρόιερ(Josef Breuer), δημοσίευσαν ένα σύγγραμμα το οποίο έμελλε να αποτελέσει το επίσημο ξεκίνημα της ιστορίας της ψυχοθεραπείας, όπως την γνωρίζουμε σήμερα.
Ο τίτλος του συγγράμματος ήταν, Μελέτες για την Υστερία. Σε αυτό το βιβλίο οι δύο γιατροί θα διατυπώσουν για πρώτη φορά μια λογικά συνεπή αιτιολογία της αγχώδους νεύρωσης και υστερία, αυτό που σήμερα ονομάζουμε αγχώδης διαταραχή ή κρίσεις πανικού και ψυχοσωματική διαταραχή.
Η υστερία είναι η ψυχοσωματική κατάσταση εκείνη κατά την οποία ένα ψυχολογικό αίτιο προκαλεί κάποιο σωματικό σύμπτωμα, όπως μουδιάσματα χεριών, προσωρινή απώλεια κάποιας αίσθησης, λιποθυμία κτλ, χωρίς να υφίσταται κάποια οργανική αιτία.
Η υπόθεση την οποία πρότειναν σε αυτό το σύγγραμμα ήταν η εξής. Την στιγμή που ένας ασθενής βιώνει ξαφνικό και έντονο άγχος, τότε συμβαίνει το ψυχολογικό φαινόμενο εκείνο στο οποίο αποδόθηκε ο όρος επιστροφή του απωθημένου. Δηλαδή το άγχος ή το ψυχοσωματικό σύμπτωμα είναι το αποτέλεσμα της μερικής ανάκλησης μιας μνήμης, μνήμης μιας παρελθοντική εμπειρίας η οποία βιώθηκε ψυχοτραυματικά.
Όμως η ανάκληση δεν είναι πλήρης αλλά μερική, επειδή ο ψυχισμός φροντίζει να απωθεί τις δυσάρεστες εμπειρίες και να επιτρέπει τις ευχάριστες. Λόγω αυτού θα βάλει ένα εμπόδιο στην τραυματική μνήμη και δεν θα της “επιτρέψει” να γίνει συνειδητή, δηλαδή να γίνει μια νοητική αναπαράσταση.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το παράδοξο φαινόμενο κατά το οποίο, ενώ η μνήμη δεν γίνεται ανάμνηση (δηλαδή συνειδητή), αισθάνεται ο ασθενής μια απροσδιόριστη ψυχική δυσφορία η οποία γίνεται αντιληπτή ως άγχος ή υστερικό σύμπτωμα.
Κάνοντας χρήση μια παρομοίωσης θα λέγαμε πως, η τραυματική μνήμη με όλο το ανυπόφορο συναίσθημα που φέρει, είναι σαν ένας ποταμός ο οποίος βρίσκει μπροστά του ένα “φράγμα”. Αυτό που ονομάζουμε απώθηση.
Η λειτουργία του “φράγματος” έχει διπλό ρόλο, από τη μια να σταματήσει τον ποταμό από την άλλη να μετατρέψει σε κάποια άλλη “χημική ουσία” την μικρή ποσότητα νερού η οποία καταφέρνει να το διαπεράσει. Η νέα αυτή “χημική ουσία” είναι αυτό που ονομάζουμε άγχος.
Η υπόθεση αυτή διατυπωμένη με τόση σαφήνεια ήταν πρωτοπόρα για την εποχή.
Κάνοντας χρήση μιας παρομοίωσης θα λέγαμε πως, η τραυματική μνήμη με όλο το ανυπόφορο συναίσθημα που φέρει, είναι σαν ένας ποταμός ο οποίος βρίσκει μπροστά του ένα “φράγμα”. Αυτό που στην ψυχανάλυση ονομάζεται απώθηση.
Η μεγάλη ιστορική της σημασία φαίνεται και απο τις αναφορές των Irvin Yalom και Van der Kolk.
Στο βιβλιο του, Το δώρο της Ψυχοθεραπείας ο Irvin Yalom θα πει, “είναι σαν ο Φρόυντ να όρισε μονομιάς έναν νέο επιστημονικό τομέα, αυτόν της ψυχοθεραπείας“.
Ο Van der Kolk αναφέρει στο βιβλίο του The Body keep the Score “οι Μελέτες για την Υστερία ήταν ίσως το πρώτο συνεπές και ολοκληρωμένο ψυχιατρικό σύγγραμμα το οποίο κατάφερε να περιγράψει τη σχέση μεταξύ ψυχικού τραύματος και άγχους”.
Εδώ να σημειωθεί ότι οι Freud και Breuer δεν ήταν οι πρώτοι που ασχολήθηκαν με την έννοια τραυματική μνήμη, αλλά όπως αναφέρει o ίδιος ο Freud στην Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση, ο γιατρός ο οποίος εισήγαγε αυτή την έννοια ήταν ο Pierre Janet.
Pierre Zanet
Σεξουαλική επιθυμία και άγχος
Η παραπάνω υπόθεση διευθέτησε ικανοποιητικά τα κλινικά και θεωρητικά ζητήματα της εποχής, ανοίγοντας νέους ερευνητικούς δρόμους και νέα ερωτήματα. Κάποια από αυτά ήταν, σε τι συνίσταται μια τραυματική εμπειρία, πως λειτουργεί η απώθηση και τι σχέση μπορεί να έχει η σεξουαλική επιθυμία με το άγχος.
Ο Φρόυντ καταπιάστηκε κατά καιρούς με όλα αυτά τα ερωτήματα προτείνοντας εξηγήσεις που προέκυπταν κάθε φόρα είτε από την κλινική του εμπειρία, είτε από πολιτική/επιστημονική σκοπιμότητα, είτε από την επιρροή που ασκούσαν οι στενοί του συνεργάτες, είτε από κάποιο συνδυασμό των παραπάνω.
Στην αρχή ασχολήθηκε περισσότερο με το ερώτημα σχετικά με το τι καθιστά μια εμπειρία τραυματική. Σε σχέση με το ερώτημα αυτό θα υποθέσει πως μια περίσταση βιώνεται τραυματικά σε τουλάχιστον κάθε μια από τις ακόλουθες περιστάσεις,
όταν κάποιος νιώσει αντίθετα συναισθήματα ή επιθυμίες, όταν απειληθεί ή κακοποιηθεί σεξουαλικά, όταν νιώσει μεγάλη ντροπή για αυτό που σκέφτηκε ή ένιωσε, όταν δεχτεί μια έντονη προσβολή αλλά δεν ανταπαντήσει.
Μετά το 1900, χρονιά κατά την οποία εκδίδει το μνημειώδες έργο Η Ερμηνεία των Ονείρων, θα επικεντρωθεί περισσότερο στη σχέση μεταξύ φαντασίωσης, σεξουαλικής επιθυμίας, απώθησης και άγχους. Θα υποθέσει ότι όταν η σεξουαλική επιθυμία απωθηθεί αντί να ικανοποιηθεί, τότε μετατρέπεται σε άγχος.
Πιο συγκεκριμένα θα κάνει χρήση της ακόλουθης παρομοίωσης, “αν παρομοιάσουμε τη σεξουαλική επιθυμία(ή αλλιώς λίμπιντο)με το κρασί τότε το άγχος είναι το ξύδι στο οποίο μετατράπηκε αυτό το κρασί λόγω της απώθησης“.
Η υπόθεση αυτή αν και φαίνεται απλή και λογικοφανής δημιούργησε ένα δύσκολο ερώτημα με το οποίο καταπιάστηκε τα επόμενα χρόνια, “προηγείται το άγχος της απώθησης ή έπεται αυτής;”
Δηλαδή κάποιος απωθεί την σεξουαλική του επιθυμία επειδή αγχώθηκε ή αγχώθηκε επειδή την απώθησε; Αυτό το ερώτημα επανερχόταν στα γραπτά του πέρι άγχους μέχρι περίπου το τέλος της καριέρας του.
Αναστολή, σύμπτωμα, άγχος
Το 1926 ο Φρόυντ δημοσιεύει την τελευταία ολοκληρωμένη μελέτη για το άγχος στο βιβλίο του με τίτλο, Αναστολή, Σύμπτωμα, Άγχος.
Μετάφραση από τα γερμανικά από τον James Strachey με την συνεργασία της Άννας Φρόυντ.
Σε αυτό το βιβλίο προσπαθεί να περιγράψει μέ έναν συνεπή και συμπυκνωμένο τρόπο το ζήτημα των αιτιών του άγχους, διατυπώνοντας παλιές και νέες υποθέσεις, εισάγοντας νέα είδη άγχους, για τα οποία δεν είχε μιλήσει στο παρελθόν διότι δεν τα αποδεχόταν.
Να σημειώσουμε εδώ ότι ενώ από το 1895 ως το 1905 ερευνούσε το ζήτημα σχεδόν μόνος του, το 1926 έχει δημιουργηθεί μια διευρυμένη ψυχαναλυτική κοινότητα, η οποία έχει κλείσει ήδη δεκαπέντε χρόνια από την ίδρυση της, ως εκ τούτου στο βιβλίο αυτό θα συμπεριλάβει και τις υποθέσεις που είχαν προτείνει άλλοι ψυχαναλυτές όπως οι Otto Rank (1884 – 1939) και Sandor Ferenczi (1873 – 1933).
Otto Rank
Sandor Ferenczi
Mεταξύ άλλων o Φρόυντ δεν θα αρνηθεί πως δύναται να συμβαίνουν και οι δύο προαναφερθείσες καταστάσεις. Δηλαδή και να προηγείται το άγχος της απώθησης αλλά και η απώθηση του άγχους. Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε μια λιμνάζουσα λίμπιντο η οποία μετατρέπεται σταδιακά σε άγχος, ενώ στη πρώτη περίπτωση έχουμε το άγχος που προκαλείται από μια σκέψη σχετική με την σεξουαλική επιθυμία, να γίνεται το αίτιο απώθησης της επιθυμίας αυτής.
Το Οιδιπόδειο είναι το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτής της περίπτωσης, δηλαδή το μικρό παιδί επιθυμεί ερωτικά τη μητέρα του αλλά επειδή φαντάζεται ότι πρέπει να ανταγωνιστεί τον πατέρα αγχώνεται και λόγω αυτού απωθεί την επιθυμία του.
Επίσης στο βιβλίο αυτό θα αναφερθεί στο άγχος-σήμα αλλά και στο νευρωτικό άγχος, δηλαδή, όσων αφορά το νευρωτικό, αυτό κινητοποιείται όταν δεν υπάρχει κάποιος πραγματικός εξωτερικός κίνδυνος.
Τέλος, θα παραδεχτεί την ύπαρξη επιπλέον ειδών άγχους εκτός του άγχους ευνουχισμού όπως, το άγχος απώλειας του αντικειμένου και το άγχος απώλειας της αγάπης του αντικειμένου. Ο όρος αντικείμενο στην ψυχανάλυση αναφέρεται σε κάποιο σημαντικό πρόσωπο της παιδικής ηλικίας, συνήθως τον βιολογικό ή θετό γονέα.
Ευχαριστώ το κέντρο ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ. για την πρόσκληση και όλες τις συμμετέχουσες/συμμετέχοντες για τις ενδιαφέρουσες ερωτήσεις και σχόλια.
