η πρόσκληση του κέντρου ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ
Στις 08/12/2021 μετά από πρόσκληση του κέντρου Διεπιστημονικής και Ερευνητικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (ΔΙΚΕΨΥ),είχα την χαρά να δώσω μια ομιλία σχετικά με το άγχος,όπως αυτό προσεγγίστηκε από την πρώιμη και ύστερη ψυχαναλυτική σκέψη.Η ομιλία απευθυνόταν σε ψυχολόγους,ψυχιάτρους και συμβούλους ψυχικής υγείας.Το θέμα προσεγγίστηκε ιστοριογραφικά,δηλαδή μέσα από τον τρόπο που το επεξεργάστηκε ο Φρόυντ σε κάθε φάση της εξέλιξης της σκέψης του.Η εντατική ενασχόληση του με αυτό το θέμα δεν ήταν καθόλου τυχαία αφού το άγχος ήταν το πιο συχνό ψυχολογικό σύμπτωμα που παρουσίαζαν οι ασθενείς του,άρα και το πιο επίμονο πρόβλημα προς επίλυση.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
αγχώδης νεύρωση και ψυχικό τραύμα
Το 1985 δύο νευρολόγοι – ψυχοθεραπευτές,οι Σίγκμουντ Φρόιντ(Sigmund Freud) και Τζόζεφ Μπρόιερ(Josef Breuer),δημοσιεύουν ένα σύγγραμμα το οποίο έμελλε να γίνει σταθμός στην ιστορία της ψυχοθεραπείας.Ο τίτλος του ήταν Μελέτες για την Υστερία και σε αυτό το βιβλίο οι δύο γιατροί θα διατυπώσουν για πρώτη φορά μια ολοκληρωμένη αιτιολογία της αγχώδους νεύρωσης,αυτό που σήμερα ονομάζουμε αγχώδης διαταραχή ή κρίσεις πανικού και της υστερίας.Η υστερία είναι η ψυχοσωματική κατάσταση εκείνη κατά την οποία ένα ψυχολογικό αίτιο προκαλεί κάποιο σωματικό σύμπτωμα όπως,μουδιάσματα χεριών,προσωρινή απώλεια κάποιας αίσθησης,λιποθυμία κα,συνήθως χωρίς να υφίσταται κάποια οργανική αιτία.
Η υπόθεση που προτάθηκε ήταν η εξής.Την στιγμή που ένας ασθενής βιώνει ξαφνικό και έντονο άγχος τότε συμβαίνει αυτό που ονομάστηκε ως η επιστροφή του απωθημένου,δηλαδή τείνει να ανακληθεί μέσα του μια παρελθοντική εμπειρία η οποία ήταν ψυχοτραυματική.Όμως,επειδή ο ψυχισμός φροντίζει να απωθεί τις δυσάρεστες εμπειρίες και να επιτρέπει τις ευχάριστες,θα βάλει ένα εμπόδιο στην τραυματική μνήμη και δεν θα της επιτρέψει να γίνει συνειδητή.Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να ζει ο ασθενής το παράδοξο φαινόμενο κατά το οποίο ενώ η μνήμη δεν γίνεται ανάμνηση(δηλαδή συνειδητή),ο ίδιος αισθάνεται μια απροσδιόριστη ψυχική δυσφορία, η οποία όμως δεν εμφανίζεται ως κάποιο συγκεκριμένο αρνητικό συναίσθημα αλλά γίνεται αντιληπτή ως άγχος ή υστερικό σύμπτωμα.
Κάνοντας χρήση μια παρομοίωσης θα λέγαμε πως είναι σαν η τραυματική μνήμη με όλο το ανυπόφορο συναίσθημα που φέρει να είναι ένας ποταμός ο οποίος βρίσκει μπροστά του το φράγμα της απώθησης.Αυτό το φράγμα έχει διπλό ρόλο,από τη μια να σταματήσει τον ποταμό από την άλλη να μετατρέψει σε κάποια άλλη “χημική ουσία” το νερό που θα το διαπεράσει.Η νέα αυτή “χημική ουσία” είναι αυτό που ονομάζουμε άγχος.
Η υπόθεση αυτή διατυπωμένη με τόση σαφήνεια ήταν πρωτοπόρα για την εποχή.Η μεγάλη ιστορική της σημασία φαίνεται και απο τις αναφορές γνωστών ψυχοθεραπευτών όπως οι Irvin Yalom και Van der Kolk.Στο βιβλιο του Το δώρο της Ψυχοθεραπείας ο Irvin Yalom λέει,”είναι σαν ο Φρόυντ να όρισε μονομιάς έναν νέο επιστημονικό τομέα, αυτόν της ψυχοθεραπείας“,ενώ Ο Van der Kolk αναφέρει στο βιβλίο του The Body keep the Score πως,οι Μελέτες για την Υστερία ήταν ίσως το πρώτο συνεπές και ολοκληρωμένο ψυχιατρικό σύγγραμμα το οποίο κατάφερε να περιγράψει τη σχέση μεταξύ ψυχικού τραύματος και άγχους.
Εδώ να σημειωθεί ότι οι Freud και Breuer δεν ήταν οι πρώτοι που ασχολήθηκαν με την έννοια της τραυματικής μνήμης,όπως αναφέρει o ίδιος ο Freud στην Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση,ο γιατρός που θεωρείται ο πρωτοπόρος σε αυτό το θέμα ήταν ο Pierre Janet.
σεξουαλική επιθυμία και άγχος
Η παραπάνω υπόθεση τακτοποίησε πολύ τα πράγματα και άνοιξε νέους ερευνητικούς δρόμους,ταυτόχρονα όμως δημιούργησε και νέα ερωτήματα.Κάποια από αυτά ήταν,σε τι συνίσταται μια τραυματική εμπειρία,πως λειτουργεί η απώθηση και τι σχέση μπορεί να έχει η σεξουαλική επιθυμία με το άγχος.Ο Φρόυντ καταπιάστηκε κατά καιρούς με όλα αυτά τα ερωτήματα προτείνοντας εξηγήσεις που προέκυπταν κάθε φόρα είτε από την εμπειρία του,είτε από πολιτική σκοπιμότητα,είτε από την επιρροή που ασκούσαν οι στενοί του συνεργάτες,είτε από κάποιο συνδυασμό των παραπάνω.
Στην αρχή ασχολήθηκε περισσότερο με το ερώτημα σχετικά με το τι καθιστά μια εμπειρία τραυματική.Θα υποθέσει πως μια κατάσταση μπορεί να βιωθεί τραυματικά σε κάθε μια από τις ακόλουθες περιστάσεις,όταν κάποιος νιώσει αντίθετα συναισθήματα ή επιθυμίες,όταν απειληθεί ή κακοποιηθεί σεξουαλικά,όταν νιώσει μεγάλη ντροπή για αυτό που σκέφτηκε ή ένιωσε και τέλος όταν δεχτεί μια έντονη προσβολή αλλά δεν ανταπαντήσει.
Μετά το 1900,χρονιά κατά την οποία εκδίδει το μνημειώδες έργο η ερμηνεία των ονείρων,θα επικεντρωθεί περισσότερο στη σχέση μεταξύ φαντασίωσης,σεξουαλικής επιθυμίας,απώθησης και άγχους.Δηλαδή υπέθεσε ότι όταν η σεξουαλική επιθυμία απωθείτε αντί να ικανοποιείται τότε μετατρέπεται σε άγχος.Πιο συγκεκριμένα θα κάνει χρήση της ακόλουθης παρομοίωσης,”αν παρομοιάσουμε τη σεξουαλική επιθυμία(ή αλλιώς λίμπιντο)με το κρασί τότε το άγχος είναι το ξύδι στο οποίο μετατράπηκε αυτό το κρασί λόγω της απώθησης“.Η υπόθεση αυτή αν και φαίνεται απλή και λογικοφανής δημιούργησε ένα δύσκολο ερώτημα με το οποίο καταπιάστηκε τα επόμενα χρόνια,προηγείται το άγχος της απώθησης ή έπεται αυτής;Δηλαδή κάποιος απωθεί την σεξουαλική του επιθυμία επειδή αγχώθηκε ή αγχώθηκε επειδή την απώθησε;Αυτό το ερώτημα επανερχόταν στα γραπτά του πέρι άγχους μέχρι το τέλος της καριέρας του.
αναστολή, σύμπτωμα, άγχος
Το 1926 δημοσιεύει την τελευταία ολοκληρωμένη μελέτη για το άγχος στο βιβλίο με τίτλο,Αναστολή, Σύμπτωμα, Άγχος.Σε αυτό το βιβλίο προσπαθεί να περιγράψει μέ έναν συνεπή και συμπυκνωμένο τρόπο το ζήτημα του άγχους διατυπώνοντας παλιές και νέες υποθέσεις και εισάγωντας νέα είδη άγχους για τα οποία δεν είχε μιλήσει στο παρελθόν.Να σημειώσουμε εδώ ότι ενώ από το 1895 ως το 1905 ερευνούσε το ζήτημα σχεδόν μόνος του,το 1926 έχει δημιουργηθεί μια ευρεία ψυχαναλυτική κοινότητα η οποία έχει κλείσει ήδη δεκαπέντε χρόνια από την ίδρυση της,ως εκ τούτου στο βιβλίο αυτό θα συμπεριλάβει και τις υποθέσεις που είχαν προτείνει άλλοι ψυχαναλυτές όπως οι Otto Rank και Sandor Ferenczi.
Έτσι,μεταξύ άλλων δεν θα αρνηθεί πως μπορούν να συμβαίνουν και οι δύο προαναφερθείσες καταστάσεις,δηλαδή και να προηγείται το άγχος της απώθησης αλλά και η απώθηση του άγχους.Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε μια λιμνάζουσα λίμπιντο που μετατρέπεται σταδιακά σε άγχος,ενώ στη πρώτη περίπτωση έχουμε το άγχος που προκαλείται από μια σκέψη σχετική με την σεξουαλική επιθυμία,να γίνεται το αίτιο απώθησης της επιθυμίας αυτής.Το Οιδιπόδειο είναι το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτή της περίπτωσης,δηλαδή το μικρό παιδί επιθυμεί ερωτικά τη μητέρα αλλά επειδή φαντάζεται ότι πρέπει να ανταγωνιστεί τον πατέρα αγχώνεται,και λόγω αυτού απωθεί την επιθυμία του.Επίσης στο βιβλίο αυτό θα αναφερθεί στο άγχος-σήμα αλλά και στο νευρωτικό άγχος,δηλαδή αυτό που κινητοποιείται όταν δεν υπάρχει κάποιος πραγματικός εξωτερικός κίνδυνος.Τέλος,σε αυτό το βιβλίο θα παραδεχτεί την ύπαρξη επιπλέον ειδών άγχους εκτός του άγχους ευνουχισμού,όπως το άγχος απώλειας του αντικειμένου και το άγχος απώλειας της αγάπης του αντικειμένου.Ο όρος αντικείμενο στην ψυχανάλυση αναφέρεται σε κάποιο σημαντικό πρόσωπο της παιδικής ηλικίας, συνήθως τον βιολογικό ή θετό γονέα.
Ευχαριστώ το κέντρο ΔΙΚΕΨΥ για την πρόσκληση και όλες τις συμμετέχουσες/συμμετέχοντες για τις ενδιαφέρουσες ερωτήσεις και σχόλια.
