η πρόσκληση του Ινστιτούτου Ψυχοκοινωνικής Ανάπτυξης
Στις 30/03/23,μετά από πρόσκληση της Καθηγήτριας του ΕΚΠΑ και επιστημονικής διευθύντριας του Ι.Ψ.Α,Αθηνάς Χατζούλη,είχα την χαρά να δώσω μια ομιλία στο Ινστιτούτο Ψυχοκοινωνικής Ανάπτυξης (Ι.Ψ.Α), στην όμορφη Λάρισα.Η ομιλία είχε τον τίτλο, “ψυχικό τραύμα, μια σύντομη ιστορική αναδρομή της εξέλιξης της έννοιας στην ψυχαναλυτική παράδοση“.Τα δύο βασικά ερωτήματα που μας απασχόλησαν ήταν,τι θεωρούμε σήμερα ψυχικό τραύμα και τι επίδραση θεωρούμε ότι έχει στην ανάπτυξη των ψυχικών διαταραχών όπως, υπερβολικό άγχος, ιδεοψυχαναγκασμοί, κατάθλιψη.
ψυχικό τραύμα, το “μήλο της Έριδος”
Το θέμα της επίδρασης του ψυχικού τραυματισμού πάνω στην ψυχική ανάπτυξη είναι ίσως το σημαντικότερο ερευνητικό ζήτημα που απασχόλησε και απασχολεί την Ψ κοινότητα (ψυχιάτρους, κλινικούς ψυχολόγους, ψυχοθεραπευτές).Αυτό συμβαίνει διότι οι ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις στηρίζονται πάνω στη θεωρία που είναι σε κάθε ιστορική φάση διαθέσιμη.Η ιστορική πορεία της έννοιας ήταν περιπετειώδης και γεμάτη από διαφωνίες, διαμάχες και διασπάσεις.
Από τα τέλη του 19ου και μέχρι τα τέλη των 80ς οι ψυχίατροι ήταν χωρισμένοι σε δύο βασικά “στρατόπεδα”.Το ένα αποδέχτηκε το ψυχικό τραύμα ως ένα ή περισσότερα βιώματα ικανά να προκαλέσουν κάποια ψυχική διαταραχή, ενώ το άλλο δεν το αναγνώρισε ως κάτι υπαρκτό και υποστήριξε ότι το μοναδικό αίτιο της ψυχολογικής δυσφορίας βρισκόταν σε κάποια νευροϊστολογική ή/και νευροχημική ανισορροπία του εγκεφάλου.Μέσα από το πρώτο “στρατόπεδο”, του οποίου κάποιοι από τους πρωτεργάτες ήταν οι Pierre Janet, Josef Breuer, Sigmund Freud, θα εμφανιστεί η πρώτη ψυχαναλυτική κοινότητα και στη συνέχεια όλες οι υπόλοιπες ψυχοθεραπευτικές σχολές. Από το δεύτερο “στρατόπεδο” θα παραχθούν σταδιακά οι βιολογικά προσανατολισμένες θεραπευτικές παρεμβάσεις όπως τα ψυχοφάρμακα.Σήμερα τα δύο “στρατόπεδα” βρίσκονται σε ανακωχή και ίσως οδεύουν προς μόνιμη ειρήνη. Αυτό φαίνεται να ισχύει διότι έγινε σταδιακά αποδεκτό ότι οι εμπειρίες της παιδικής και εφηβικής ηλικίας είναι καθοριστικές για την μετέπειτα εξέλιξη του ψυχισμού αλλά και της νευροχημικής ισορροπίας του εγκεφάλου.
από το οιδιπόδειο στις “σχέσεις αντικειμένου”
Η εισήγηση ξεκίνησε με μια σύντομη παρουσίαση των πρώτων ερευνών του Φρόιντ πάνω στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα, το άγχος ευνουχισμού και την παιδική νεύρωση, και συνέχισε με τους σύγχρονους ψυχαναλυτές οι οποίοι στράφηκαν προς την τραυματική διάσταση που δύναται να έχει η πραγματική σχέση του παιδιού με τους γονείς. Η ευρύτερη θεωρία που διατυπώθηκε από τους ψυχαναλυτές αυτούς είναι γνωστή σήμερα ως σχέση αντικειμένου (Object Relation Theory).
ο Φρόιντ
Στις κλασικές του μελέτες ο Φρόιντ όρισε το τραυματικό ως κάτι που συμβαίνει λόγω της οργιάζουσας φαντασίας του μικρού παιδιού. Στο πρώτο ψυχαναλυτικό κλινικό περιστατικό παιδιού, που δημοσιεύθηκε από τον ίδιο το 1909 “Ο μικρός Χάνς” και αφορούσε την έμμεση ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία ενός τετράχρονου αγοριού το οποίο φοβόταν τα άλογα, θα ισχυριστεί ότι οι φοβίες του μικρού προκλήθηκαν από την στρεσογόνα επίδραση που είχε πάνω του το γεγονός ότι, φαντάστηκε να σκοτώνει τον πατέρα του με σκοπό να έχει ολόδική του τη μητέρα του.
Φερέντζι, Κλάιν, Φαίρμπαιρν, Μπόουλμπυ
Οι μεταφροϊδικοί ψυχαναλυτές όπως οι Sandor Ferenczi, Melanie Klein, Ronald Fairbairn, John Bowlby, θα διαφοροποιήθηκαν σημαντικά από τον Φρόιντ όσων αφορά την ερώτηση, σε τι συνίσταται ο ψυχικός τραυματισμός. Οι ψυχαναλυτές αυτοί οι οποίοι έμελλε τελικά να γίνουν οι πρωτεργάτες σχεδόν όλων των σύγχρονων ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων, υποστήριξαν ότι τα ψυχοτραυματικά γεγονότα της παιδικής ηλικίας, δηλαδή τα γεγονότα τα οποία δύναται να δημιουργήσουν ψυχικές διαταραχές, δεν συμβαίνουν αποκλειστικά στη φαντασία αλλά έχουν σχέση και με το πραγματικό οικογενειακό περιβάλλον.
Ο Sandor Ferenczi θα βάλει στο επίκεντρο της συζήτησης τις επιπτώσεις της πραγματικής κακοποίησης του παιδιού από τους γονείς, όπως σεξουαλικής, σωματικής,συναισθηματικής.Η Melanie Klein θα επικεντρωθεί στο πως η φαντασία του παιδιού μετατρέπει μια σχετικά κακή μητέρα,για παράδειγμα μια συναισθηματικά μη διαθέσιμη μητέρα, σε μια “πολύ κακή μητέρα” (bad object).Ο Ronald Fairbairn θα μιλήσει για τον τρόπο που το παιδί εσωτερικεύει ψυχικά το δυσφορικό οικογενειακό περιβάλλον, με αποτέλεσμα να γίνει αυτό η ψυχική του πραγματικότητα (internalization of bad objects). Τέλος αναφερθήκαμε στον John Bowlby και τη περίφημη θεωρία του δεσμού (attachment theory). Στην θεωρία αυτή ο Bowlby θα υποστηρίξει ότι το παιδί έχει πρώτιστη προτεραιότητα να διατηρήσει το δεσμό με τον γονιό. Λόγω αυτής της προτεραιότητας που το ίδιο θέτει, αναγκάζεται όχι μόνο να μην αναγνωρίζει τις κακοποιητικές συμπεριφορές που δέχεται από αυτόν, αλλά αντιθέτως να τις εξιδανικεύσει.
Ευχαριστώ πολύ την κα Αθηνά Χατζούλη και το ΙΨΑ για την πρόσκληση, ήταν μεγάλη μου χαρά να βρίσκομαι εκεί.