Το όνειρο ως πολύπλοκη ψυχική λειτουργία
Στην κλασική και σύγχρονη ψυχανάλυση το όνειρο θεωρείται μια περιεκτικότατη ψυχική έκφραση η οποία συμπυκνώνει υπό τη μορφή ονειρικών σκηνών, αναμνήσεις, σκέψεις και συναισθήματα, τα οποία μας απασχολούν διαχρονικά και ίσως ακόμα πιο έντονα την συγκεκριμένη περίοδο κατά την οποία εμφανίστηκε ένα συγκεκριμένο όνειρο.
Η συμπύκνωση είναι ενίοτε τόσο πετυχημένη με αποτέλεσμα οι ονειρικές σκηνές που θυμόμαστε όταν ξυπνήσουμε να μοιάζουν αλλόκοτες, κατακερματισμένες και ασυνάρτητες.
Θα αναλύσουμε παρακάτω την ψυχική λειτουργία της συμπύκνωσης, μια λειτουργία η οποία συμβαίνει ώστε να σχηματιστεί το όνειρο.
Στην κλασική και σύγχρονη ψυχαναλυτική παράδοση θεωρούμε ότι οι ονειρικές σκηνές αντιπροσωπεύουν με τη μορφή γρίφων, άγχοι και επιθυμίες που μας απασχόλησαν κατά τη διάρκεια της μέρας.
Αυτή η υπόθεση φαίνεται ακόμα πιο αληθής κατά την διάρκεια της διαδικασίας της ψυχοθεραπείας. Για παράδειγμα, παρατηρούμε σε προχωρημένες θεραπείες, δηλαδή θεραπείες κατά τις οποίες έχει εγκαθιδρυθεί ουσιαστική σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου, ο θεραπευόμενος να βλέπει στα όνειρα του τον θεραπευτή ή γενικά να εμφανίζει πολύ έντονη ονειρική δραστηριότητα. Σε μια τέτοια περίπτωση είναι πιθανό τα όνειρα να σχετίζονται έμμεσα και με τα ζητήματα που συζητήθηκαν στην αμέσως προηγούμενη συνεδρία.
Πέρα όμως από τον χώρο της ψυχοθεραπείας, η υπόθεση ότι τα όνειρα αντικατοπτρίζουν υψηλή πνευματική δραστηριότητα, έχει υποστηριχθεί και από τον Mark Solms (1961 – )1, ψυχαναλυτή και νευροεπιστήμονα, ιδρυτή του τομέα της νευροψυχανάλυσης.
Εν συντομία να αναφερθεί ότι, ο Mark Solms ήταν ο πρώτος ο οποίος επισήμανε μέσω σύγχρονων νευροαπεικονιστικών μεθόδων (fMRI) και όχι μόνο, πως οι εγκεφαλικές περιοχές οι οποίες ενεργοποιούνται κατά την διάρκεια του ονείρου, είναι οι ίδιες περιοχές που ενεργοποιούνται όταν συμβαίνει η αφηρημένη και συμβολική σκέψη, δηλαδή η μορφή σκέψης που χρησιμοποιεί η επιστήμη και η τέχνη.
Ακολουθεί ένα σύντομο παράδειγμα ονείρου ενός θεραπευόμενου μετά από άδεια του ιδίου, ώστε να γίνουν τα παραπάνω περισσότερο κατανοητά.
Mark Solms (1961 – )
Η συμπύκνωση είναι ενίοτε τόσο πετυχημένη με αποτέλεσμα οι ονειρικές σκηνές που θυμόμαστε μόλις ξυπνήσουμε, να μοιάζουν αλλόκοτες, κατακερματισμένες και ασυνάρτητες. Σαν ο ψυχισμός να επιθυμεί ταυτόχρονα να μας κρύψει και να μας φανερώσει κάτι.
Το όνειρο, “θα σε φτιάσω”
Το όνειρο που ανέφερε ο θεραπευόμενος ήταν το εξής,
Βρίσκομαι σε ένα μεγάλο χώρο σαν αεροδρόμιο ή γήπεδο μπάσκετ, το οποίο έχει πολλούς υπολογιστές γραφείου πάνω σε ένα μακρόστενο πάγκο.
Νιώθω σαν να περιφέρονται πολλά γνώριμα πρόσωπα από διάφορες ηλικιακές φάσεις της ζωής μου.
Το ταβάνι του γηπέδου είναι πολύ ψηλό. Ένας φίλος χειρίζεται έναν από τους υπολογιστές και σαν να είναι χάκερ κάτι γράφει ή τέλος πάντων ασχολείται με κάποια δουλειά, για να τον πειράξω ειρωνεύομαι τις γνώσεις του.
Αμέσως μετά ένας δεύτερος φίλος με κοιτάει αυστηρά και επικριτικά χωρίς να πει κάτι, τότε αποτραβιέμαι και κάθομαι σε έναν καναπέ. Μετά από λίγο γυρνάω προς το μέρος του δεύτερου φίλου και του λέω, θα σε φτιάσω εγώ. Μετά σκέφτομαι πόσο άντρας πρέπει να φάνηκα αφού τον είδα να αγχώνεται.“
Ερμηνεία του Ονείρου
Ο θεραπευόμενος μου είχε περιγράψει αρκετές φορές πόσο πολύ θαυμάζει το δεύτερο φίλο, ο οποίος είναι ένας θαρραλέος και μαχητικός πολιτικός ακτιβιστής του χώρου της αριστεράς και ο οποίος, όχι μόνο δεν αντιμετωπίζει κανένα πρόβλημα όταν απευθύνεται σε πολύ κόσμο αλλά αντιθέτως φαίνεται να το απολαμβάνει σαν να είναι μια «γνήσια ηγετική προσωπικότητα».
Ένα από τα κεντρικά προβλήματα του θεραπευόμενου ήταν η υπερβολική του αγωνία όταν απευθυνόταν σε πολύ κόσμο, καθώς και το αναπάντεχα υπερβολικό άγχος όταν συναντoύσε αυτόν τον φίλο. Χαρακτηριστικά είχε αναφέρει σε μια συνεδρία ότι η ένταση του συναισθήματος ήταν τόσο μεγάλη, με αποτέλεσμα να διαταράσσεται η φυσιολογική ροή της σκέψης του.
Το συναίσθημα που είχε περιγράψει ήταν σαν ένας συνδυασμός αγωνίας και ενοχής, περίπου το ίδιο που του συνέβαινε όταν έπρεπε να απευθυνθεί σε περισσότερα των δύο ατόμων.
«Τι συμβαίνει με αυτό το πρόσωπο και νιώθω έτσι;», ήταν ένα ερώτημα που μου είχε απευθύνει αρκετές φορές σε εκείνη τη φάση της θεραπείας κατά την οποία εμφανίστηκε και το όνεριο αυτό.
Λαμβάνοντας υπόψιν ότι μόνο ο ίδιος ο θεραπευόμενος μπορεί να διαλευκάνει την συμβολική σημασία των ονειρικών σκηνών, απαντούσα με τις ερωτήσεις, «τι άλλο σκέφτεσαι για αυτόν;» ή «τι άλλο σκέφτεσαι για το όνειρο;»
η ψυχική λειτουργία της “συμπύκνωσης”
Για την κλασική και σύγχρονη ψυχαναλυτική παράδοση, όπως προαναφέραμε, αυτό το όνειρο είναι το αποτέλεσμα εκλεπτυσμένων και πολύπλοκων ψυχικών λειτουργιών μια εκ των οποίων είναι η συμπύκνωση.
Αυτό σημαίνει πως κανένα αντικείμενο, πρόσωπο, συναίσθημα ή συνομιλία δεν λαμβάνει χώρα τυχαία αλλά αντιθέτως, κάθε σκηνή ή αντικείμενο το οποίο εμφανίζεται στις ονειρικές παραστάσεις, αντικατοπτρίζει αρκετά προσωπικά νοήματα, προερχόμενα από την ζωή και τις ψυχολογικές δυσκολίες του ονειρευόμενου. Μια σύντομη ανάλυση σε αυτό το παράδειγμα ονείρου θα μας το επαληθεύσει.
Στο συγκεκριμένο όνειρο λοιπόν ο χώρος όπου λαμβάνουν χώρα οι ονειρικές σκηνές, δηλαδή το γήπεδο μπάσκετ και τα αντικείμενα μέσα σε αυτόν έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Το γήπεδο μπάσκετ και οι υπολογιστές είναι στοιχεία προερχόμενα από την εφηβική ηλικία του θεραπευόμενου και ως εκ τούτου έχουν ιδιαίτερη συναισθηματική αξία. Ο υπολογιστής αποτέλεσε την πρώτη πηγή υλικού σεξουαλικού περιεχομένου κατά τα την άνθιση της σεξουαλικότητας του, ενώ το γήπεδο μπάσκετ παραπέμπει στο πρώτο άθλημα που αγάπησε και του οποίου τους αθλητές θαύμαζε. Έτσι η ονειρική σκηνή κατά την οποία εμφανίζονται οι υπολογιστές μέσα σε ένα γήπεδο μπάσκετ είναι μια ονειρική σκηνή που προκύπτει μετά από την συμπύκνωση τουλάχιστον δύο σκηνών της εφηβικής ηλικίας.
Επίσης, τα πρόσωπα που εμφανίζονται δεν αναφέρονται αποκλειστικά στα συγκεκριμένα πρόσωπα αλλά ενίοτε αντιπροσωπεύουν ταυτόχρονα δύο ή και περισσότερα πρόσωπα.
Έτσι, στο συγκεκριμένο όνειρο, ο πρώτος φίλος που εμφανίζεται ως χάκερ είναι ένας συνδυασμός δύο πραγματικών προσώπων, ενός φίλου της εφηβικής ηλικίας ο οποίος ήταν και από τους πρώτους ιδιοκτήτες ηλεκτρονικού υπολογιστή στην εφηβική παρέα και ενός γνωστού προσώπου του παρόντος, το οποίο μοιράζεται κάποια χαρακτηριστικά με τον δεύτερο φίλο. Έτσι ένα πρόσωπο της ονειρικής σκηνής προέκυψε από την συμπύκνωση τουλάχιστον δύο προσώπων.
Ο δεύτερος φίλος του ονείρου, για τον οποίο θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι και ο κεντρικός χαρακτήρας, είναι ένα ιδιαίτερα σημαντικό πρόσωπο η παρουσία του οποίου στο όνειρο όπως και στη πραγματικότητα, βάζει τον θεραπευόμενο σε μια έντονη ανησυχία χωρίς εμφανή αιτία.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αφού η ανησυχία αυτή δύναται να του ακινητοποιεί τη σκέψη, είναι μια ανησυχία που σχετίζεται με τα βαθύτερα άγχη του. Έχει επίσης ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι το συγκεκριμένο όνειρο εμφανίστηκε σε μια ιδιαίτερη φάση της θεραπείας κατά την οποία, όπως παραδέχτηκε εκ των υστέρων, ένιωθε το ίδιο άγχος απέναντι σε εμένα, κάτι που σχετίζεται με αυτό που στην ψυχαναλυτική παράδοση ονομάζεται μεταβίβαση και θα συζητηθεί αλλού. Έτσι μπορούμε να υποθέσουμε ότι το συγκεκριμένο πρόσωπο της ονειρικής σκηνής προέκυψε μετά από την συμπύκνωση του προσώπου του φίλου και του θεραπευτή.
Τέλος αξίζει να επισημάνουμε ότι τα όνειρα συνήθως εκφράζουν με κεκαλυμμένο τρόπο και μια ή περισσότερες επίμονες επιθυμίες οι οποίες δεν έχουν καταφέρει να βρουν την ικανοποίηση της.
Έτσι στο όνειρο και σε αντιδιαστολή με την πραγματικότητα, ο αναλυόμενος αποφασίζει να επιτεθεί λεκτικά στον δεύτερο φίλο, δηλαδή να επαναστατήσει απέναντι σε αυτό το συναίσθημα άγχους που του προκαλεί.
Άλλωστε τους μεγαλύτερους φόβους μας του αντιμετωπίσαμε όταν τους “κοιτάξαμε στα μάτια”.
Έτσι η κουβέντα θα σε φτιάσω την οποία του απευθύνει, εκφράζει την ελπίδα να μιλάει μια μέρα και αυτός στον κόσμο χωρίς άγχος, θα σε φτάσω, αλλά και μια επιθετική απειλή που λέει θα σε φτιάξω εάν με ξανακάνεις να αισθανθώ άγχος.
Οι δύο λέξεις έγιναν μία όπως πολύ συχνά συμβαίνει στο όνειρο, ένα φαινόμενο που όπως προαναφέρθηκε ονομάζεται συμπύκνωση. Αυτή η συμπύκνωση βέβαια έχει σαν αποτέλεσμα να εκφραστεί μόνο εν μέρει η επιθετικότητα, αφού το άγχος που θα προέκυπτε στην περίπτωση κατά την οποία θα έλεγε ανοιχτά στον φίλο του θα σε φτιάξω, μπορεί να διατάρασσε τον ύπνο.
(Φτιά)ξω
Φτά(σω)
———
Φτιάσω
Ο Φρόιντ ήταν ίσως ο πρώτος συστηματικός ερμηνευτής των ονειρικών παραστάσεων. Προσπάθησε να προσδιορίσει τους «κανόνες» που ακολουθεί ο σκηνοθέτης του ονείρου, δηλαδή οι ψυχικές λειτουργίες οι οποίες ενεργοποιούνται για την δημιουργία του ονείρου, καθώς και το ενδεχόμενο γενίκευσης αυτών των κανόνων.
Αποτέλεσμα των ερευνών του πάνω στα όνειρα ήταν να γίνει από τους πρώτους που επισήμαναν με έναν λογικά συνεπή τρόπο, το μέρος του ψυχισμού που βρίσκεται εκτός της συνείδησης, το ασυνείδητο.
Ένας από τους ορισμούς που έδωσε για αυτό ήταν ότι συνίσταται από το σύνολο των ψυχικών λειτουργιών, όπως η συμπύκνωση, των οποίων δεν έχουμε συνείδηση και μέσω των οποίων σκηνοθετούνται οι ονειρικές σκηνές, οι οποίες αντιπροσωπεύουν ταυτόχρονα τις πιο πρόσφατες και τις πιο απομακρυσμένες μνήμες του ονειρευόμενου.
