Οι πρώτοι ομαδικοί ψυχοθεραπευτές
Η ομαδική ψυχοθεραπεία είναι μια μορφή ψυχοθεραπείας η οποία ξεκίνησε την δεκαετία του ’40. Βασικοί θεμελιωτές, προερχόμενοι από τους κόλπους της ψυχανάλυσης ήταν ο S.H Foulkes (1898-1976) και ο Wilfred Bion (1897-1979),ενώ κάποιοι από τους πρώτους ομαδικούς θεραπευτές που προέρχονταν από άλλες προσεγγίσεις ήταν ο Irvin Yalom (1931- ) και ο Carl Rogers (1902-1987). Στην Ελλάδα η ομαδική ψυχοθεραπεία εισήχθει από τον Ματθαίο Γιωσαφάτ (1937-2022) ο οποίος ίδρυσε το 1983 την πρώτη εταιρεία ομαδικής ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας στην Ελλάδα, την Ελληνική Εταιρεία Αναλυτικής Ομαδικής και Οικογενειακής Ψυχοθεραπείας (ΕΕΑΟ&ΟΨ).
Object Relation Theory
Η ομαδική ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία βασίζεται στην σύγχρονη ψυχαναλυτική θεωρία η οποία προκύπτει από την σύνθεση δύο θεωριών, αυτή της “σχέσης αντικειμένου”(object relation theory) και της “θεωρίας του δεσμού”(attachment theory). Οι τρείς ψυχαναλυτές που θεωρούνται ιστορικά οι θεμελιωτές των δύο θεωριών ήταν η Melanie Klein (1882 – 1960),ο Ronald Fairbairn (1889 – 1964) και ο John Bowlby (1907 – 1990). Η σύγχρονη ψυχαναλυτική θεωρία δέχεται ως βασική υπόθεση ότι πρώτιστη προτεραιότητα του ψυχισμού στην παιδική – εφηβική ηλικία ήταν να διατηρήσει τη σχέση με τους γονείς. Λόγω της προτεραιότητας αυτής το παιδί εσωτερίκευσε και εξιδανίκευσε τις σχέσεις μαζί τους ,ανεξάρτητα από το πόσο ψυχοτραυματικές μπορεί να ήταν στην πραγματικότητα. Αυτό το έκανε για να αντέξει από την μια τις ματαιώσεις και τους ψυχικούς τραυματισμούς που δέχτηκε αλλά και να χρησιμοποιήσει τις σχέσεις αυτές ως πρότυπα σχέσης με τον εαυτό και τους άλλους στην ενήλικη ζωή (συντρόφους, φίλους, συνεργάτες). Αυτό σημαίνει πως εάν οι σχέσεις που βιώσαμε στο οικογενειακό περιβάλλον ήταν υπερβολικά ψυχοτραυματικές τότε λόγω της εσωτερίκευσης και της εξιδανίκευσης θα οδηγηθούμε ως ενήλικες σε τρεις σημαντικές δυσκολίες.
Πρώτον ,θα αναπτύξουμε μια διαστρεβλωμένη εικόνα εαυτού μη έχοντας επίγνωση ότι αυτή δημιουργήθηκε υπό την επίδραση ενός στρεσσογόνου περιβάλλοντος κατά τα πρώτα χρόνια της ψυχικής μας ανάπτυξης, για παράδειγμα θα έχουμε ιδέες αυτουποτίμησης τις οποίες θα προσπαθούμε να τις αντισταθμίσουμε με ιδέες μεγαλείου. Δεύτερον θα έχουμε δυσκολία να συνάψουμε σχέσεις λόγω υπερβολικού άγχους απόρριψης, εγκατάλειψης και γενικά επανατραυματισμού. Τρίτον οι σχέσεις που συνάπτουμε με συντρόφους θα αποδεικνύονται ενίοτε ψυχοτραυματικές. Αυτό συμβαίνει λόγω της ασυνείδητης επανάληψης της σχέσης που είχαμε με τους γονείς.
Ασυνείδητη επανάληψη και ομαδική θεραπεία
Για το ζήτημα της ασυνείδητης επανάληψης θα αναφερθούμε σε ξεχωριστό άρθρο, αρκεί να αναφέρουμε εδώ ότι εάν ένα άτομο βιώνει για παράδειγμα υπερβολική ενοχή λόγω του γεγονότος ότι εσωτερίκευσε ψυχικά ένα γονιό έντονα επικριτικό, θα οδηγηθεί ασυνείδητα στη δημιουργία ερωτικής σχέσης με ένα άτομο υπέρμετρα υποτιμητικό απέναντι του. Αυτό θα έχει σαν αποτέλεσμα να βρίσκεται συχνά με τον σύντροφο του σε διαμάχη προσπαθώντας να του αποδείξει το αντίθετο, δηλαδή ότι έχει αξία. Αυτό μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως αντιφατικό αλλά τουναντίον, συνάπτωντας σχέσεις παρόμοιες με τις πρωταρχικές σχέσεις που είχαμε με τους γονείς μπορεί από τη μία να μας καταδικάζει σε μια αδιέξοδη επανάληψη αλλά από την άλλη μας δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι μέσω των σχέσεων αυτών θα διορθώσουμε τα λάθη του παρελθόντος!
Οι επανορθωτικές σχέσεις
Ποιo είναι όμως το βασικό ψυχολογικό φαινόμενο μέσω του οποίου θα καταφέρει η ομάδα να κάνει κάποιον να αρχίσει να συνειδητοποιεί βιωματικά τα βαθύτερα αίτια της ψυχολογικής του δυσκολίας; Η απάντηση βρίσκεται στο ψυχολογικό φαινόμενο της “μεταβίβασης”, δηλαδή η θεραπεία ξεκινά όταν ο θεραπευόμενος συνειδητοποιήσει ότι προβάλλει στα υπόλοιπα μέλη και τον θεραπευτή τις σχέσεις και τα συναισθήματα που είχε βιώσει στην παιδική και εφηβική ηλικία. Πως όμως θα συνειδητοποιήσει ότι του συμβαίνει κάτι τέτοιο; διότι τα υπόλοιπα μέλη θα του καθρεφτίσουν τον τρόπο συμπεριφοράς του απέναντι τους, άλλωστε όπως προαναφέραμε η συμμετοχή σε μια θεραπευτική ομάδα έχει σαν πρώτιστο στοιχείο την ειλικρίνεια όλων απέναντι σε όλους!
Ας κλείσουμε με ένα παράδειγμα. Ένας θεραπευόμενος ο οποίος είχε βιώσει μια απορριπτική και συναισθηματικά μη διαθέσιμη μητέρα είχε διαμορφωθεί σε έναν ενήλικα με χαμηλή αυτοεκτίμηση την οποία αντιστάθμιζε με ιδέες μεγαλείου. Βίωνε τους άλλους ως απειλητικούς, δηλαδή έτοιμους να τον απορρίψουν και να τον υποτιμήσουν παραμένοντας χωρίς να το καταλαβαίνει σε μια συνεχή ετοιμότητα αντεπίθεσης. Αυτή η συνεχής ένταση που ζούσε είχε σαν αποτέλεσμα να διαταράσσεται συχνά ο ύπνος του και να καταστροφολογεί με το παραμικρό που του συνέβαινε. Κάθε φορά που ένας φίλος ή εν δυνάμει σύντροφος τον πλησίαζε περισσότερο, αυτός χωρίς να το συνειδητοποιεί απομακρυνόταν νιώθοντας εκ των υστέρων έντονη μοναξιά η οποία τον κράταγε για μέρες σε βαθιά θλίψη. Δηλαδή, με ψυχαναλυτικούς όρους, πρόβαλε ασυνείδητα στους άλλους και στον εαυτό του αυτό που είχε ζήσει με την μητέρα του. Χωρίς να συνειδητοποιεί από που πηγάζει αυτό το άγχος και η θλίψη ξεκίνησε ομαδική θεραπεία. Αυτή η προβολή σύντομα ενεργοποιήθηκε και στην ομάδα αφού γρήγορα ένιωσε ότι η ομάδα τον αποκλείει και τον υποτιμά.
Ματθαίος Γιωσαφάτ:ομαδική ψυχοθεραπεία είναι μια μορφή ψυχοθεραπείας που βασίζεται στις διεργασίες και τα αποτελέσματα που επισυμβαίνουν όταν η ίδια μικρή ομάδα ανθρώπων συναντάται τακτικά σε καθορισμένο τόπο για μακρό διάστημα με ένα εκπαιδευμένο θεραπευτή και με το σκοπό να αποκτηθεί βελτίωση σε νευρωτικά συμπτώματα και αλλαγή προσωπικότητας σε ορισμένους τομείς.
Πως όμως αυτή η συμπεριφορά έγινε συνειδητή από τον ίδιο μέσα στην ομάδα; Διότι το ασφαλές ομαδικό πλαίσιο, εξ ορισμού μη απορριπτικό και η ειλικρίνεια των υπολοίπων μελών του καθρέφτισαν για πρώτη φορά αυτή τη συμπεριφορά μέσω αυτού που ένιωθαν για εκείνον. Δηλαδή ένιωθαν πως κρατάει μια απορριπτική και αποστασιοποιημένη στάση μη επιτρέποντας στα άλλα μέλη να έρθουν κοντά του, αφού ποτέ δεν μοιραζόταν τίποτα προσωπικό πέρα από τις ιδέες μεγαλείου όσων αφορά την καριέρα του ως πιανίστα. Αυτή η εποικοδομητική κριτική των μελών βιώθηκε αρχικά από τον ίδιο ώς έντονα επικριτική και υποτιμητική επιβεβαιώνοντας στην σκέψη του τον αρχικό του φόβο απόρριψης. Αυτό το γεγονός τον έκανε να απουσιάσει από τις επόμενες δύο συναντήσεις αφού του γεννήθηκε το δίλημμα της αποχώρησης από την ομάδα, δηλαδή να επαναλάβει αυτό που έκανε στη ζωή του όταν κάποιος τον πλησίαζε περισσότερο. Ευτυχώς για αυτόν επέστρεψε και ξεκίνησε μια δημιουργική συζήτηση με τα άλλα μέλη μέσω της οποίας κατάφερε να έρθει πιο κοντά τους. Τελικά μπόρεσε για πρώτη φορά να επεξεργαστεί αυτή την προβολή και να συνειδητοποιήσει τον βαθμό στον οποίο τον κράταγε δέσμιο στη μοναξιά και το άγχος. Αυτό τον οδήγησε στο να αλλάξει αυτή τη συμπεριφορά απο τη μια μέρα στην άλλη; Μα φυσικά και όχι, είχε όμως γίνει το πρώτο βήμα αφού αντιλήφθηκε επιτέλους τη συμπεριφορά του “συναισθηματικού αποτραβήγματος” που εφάρμοζε πάντα στη ζωή του.
Αντί επιλόγου
Ας κλείσουμε εδώ με μικρό απόσπασμα από μια συνεδρία ομαδικής ψυχοθεραπείας την οποια συντονίζει ο Irvin Yalom.
